Odkrywamy Wielkopolskę
Blog > Komentarze do wpisu

Historia i zabytki Wrześni

Września, miasto powiatowe liczące ok. 30 tys. mieszkańców, położone 50 km na wschód od Poznania, w połowie drogi między stolicą Wielkopolski, a Koninem, oraz 30 km na południe od Gniezna, przy międzynarodowej trasie A-2.

Dzieje miasta

Pierwsze wzmianki źródłowe o Wrześni pochodzą z 1256 roku. Nie znamy dokładnej daty nadania praw miejskich, ponieważ nie zachował się dokument lokacyjny, ale w 1357 roku, Września została po raz pierwsza wymieniona w liście biskupa krakowskiego Bodzanty jako civitas, czyli miasto. Prawa miejskie musiała otrzymać więc przed tą datą. Września była miastem prywatnym, należącym najpierw do rodu Porajów-Różyców, którzy według legendy byli niedobitkami czeskiego rodu Sławnikowiców, którzy uciekli z Czech do Polski po pogromie w 995 roku. Z tego rodu wywodził się św. Wojciech, oraz jego brat, Radzim-Gaudenty, pierwszy arcybiskup gnieźnieński. Od herbu pierwszych właścicieli Wrześni, wziął się herb miasta – Poraj, czyli biała pięciopłatkowa róża na czerwonym polu.

herb Wrześni

Poraj - herb Wrześni. Źródło: Wikimedia

Poraje-Różyce byli właścicielami miasta do połowy XVI wieku, potem miasto było w posiadaniu rodów: Wrzesińskich, Bardzkich, Działyńskich, Niegolewskich, Gniazdowskich i Ponińskich. Września była miastem otwartym, tzn. nigdy nie posiadała murów obronnych. Podstawą utrzymania mieszkańców był handel i rzemiosło.

W 1656 roku miasto zostało złupione i spalone przez Szwedów. Przeważała tu ludność polska, ale spory odsetek mieszkańców stanowili Żydzi. Było to największe skupisko ludności żydowskiej w tym rejonie. Niestety, niewiele śladów pozostało dziś po ludności wyznania mojżeszowego. W Muzeum Regionalnym znajdują się fragmenty macew z dawnego, nieistniejącego już cmentarza żydowskiego. W pobliżu ratusza znajdowała się synagoga, zniszczona przez Niemców w czasie okupacji. O istnieniu w tym miejscu bożnicy, informuje tablica pamiątkowa. W Muzeum Regionalny można zobaczyć przedwojenne fotografie tejże synagogi. Żydzi zamieszkiwali głównie dzisiejszą ulicę Fabryczną (dawniej Żydowską). Od XVII wieku datuje się także napływ ludności niemieckiej.

W wyniku drugiego rozbioru Polski, Września znalazła się w zaborze pruskim. W latach 1807–15, miasto weszło w skład Księstwa Warszawskiego. Po kongresie wiedeńskim, Września ponownie znalazła się w Prusach. W 1818 roku stała się siedzibą powiatu. W 1841 roku, miasto zostało wyjęte spod władzy szlachty i stało się miastem niezależnym. W czasie Wiosny Ludów w Wielkopolsce w 1848 roku, miasto stało się ważnym ośrodkiem walki narodowowyzwoleńczej. We wsi Sokołowo, leżącej w pobliżu Wrześni, 2 maja 1848 roku siły powstańcze pod dowództwem Ludwika Mierosławskiego, stoczyły zwycięską bitwę z wojskami pruskimi.

Głośnym echem w całej Europie odbił się strajk dzieci wrzesińskich, z lat 1901 – 04.

Września

Pomnik Dzieci Wrzesińskich, źródło: Wikimedia

Uczniowie katolickiej szkoły ludowej zaprotestowali przeciwko nauczaniu religii w języku niemieckim, mimo kar chłosty, grzywny i więzienia, dzieci i ich rodzice nie ugięli się. Wkrótce strajk rozszerzył się na inne miasta, a w latach 1906 – 07, doszło nawet do strajku powszechnego. W obronie bitych dzieci wystąpili Henryk Sienkiewicz i Maria Konopnicka.

Września

Budynek dawnej katolickiej szkoły ludowej, obecnie Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich, źródło: Wikimedia

Początek XX wieku, to okres szybkiego rozwoju miasta. Powstały zakłady przemysłowe, Polski Bank Pożyczkowy, gimnazjum, elektrownia, okazały ratusz, gmach sądu, koszary dla wojska. W 1912 roku zbudowano wodociągi i założono kanalizację. Września stała się także ważnym węzłem kolejowym.

Września została wyzwolona 28 grudnia 1918 roku, a więc już dzień po wybuchu powstania wielkopolskiego. W 1920 roku zawiązała się Ochotnicza Liga Wrzesińska, która uczestniczyła w wojnie polsko-bolszewickiej. Okres dwudziestolecia międzywojennego, to czasy dynamicznego rozwoju miasta pod względem gospodarczym i kulturalnym. Pomyślne lata dla Wrześni, przerwała II wojna światowa. Miasto zostało zajęte przez Niemców 10 września 1939 roku i włączone do III Rzeszy jako część tzw. „Wartegau” czyli „Kraj Warty”. Na terenie miasta i w jego okolicach powstał zorganizowany ruch oporu. Niemcy prowadzili akcję eksterminacyjną ludności żydowskiej. Na terenie powiatu wrzesińskiego istniały trzy obozy pracy dla Żydów. Zniszczono synagogę, oraz prawie wszystkie ślady po zamieszkałej tutaj od wieków ludności wyznania mojżeszowego. W 1940 roku utworzono obóz dla francuskich jeńców wojennych. Września została wyzwolona 22 stycznia 1945 roku przez wojska radzieckie.

Po wojnie życie powoli wróciło do normy. Powstawały szkoły, wielkie zakłady przemysłowe, z których najsłynniejszym była fabryka sprzętu nagłaśniającego „Tonsil”, obecnie już nieistniejąca. W latach 1993 i 1995, Września stała się głośna w Polsce za sprawą prawyborów, najpierw do sejm i senatu, a później prezydenckich.

Legenda o założeniu miasta

Z powstaniem Wrześni i jej nazwy wiąże się pewna legenda. Otóż, panujący z niedalekim Gnieźnie Lech miał córkę, Miłostę, która była kapłanką. O jej względy ubiegał się jeden z możnych – Biech, właściciel grodu Biechowo. Nie został on jednak przychylnie potraktowany ani przez Miłostę, ani przez jej ojca. Pomiędzy Gnieznem, a Biechowem rozciągał się gęsty bór, porosły wrzosem. Płynęła tamtędy rzeczka, na której znajdował się bród, którego strzegł poddany Lecha – Opiech. Pewnego razu Opiech usłyszał rozmowę Biecha z innymi możnowładcami: Białężą, Kaczanem, Gozdem i Bieganem. Planowali oni zbrojnie najechać Gniezno i porwać Miłostę. Opiech pośpieszył do grodu Lecha, uprzedzając go o spodziewanej napaści. Lech zebrał drużynę i pokonał możnych w bitwie na wrzosowisku, zasmucił go jednak widok poległych w bratobójczej walce. Powiedział wówczas do swoich wojów: „oto jest jedyne miejsce, przez które źli ludzie mogą się wkraść w moje władztwo. Chcę temu położyć kres i tu przy tej wrześni, na której stoimy chcę postawić strażnicę mającą bronić dostępu do mojego grodu. Opiecha mianuję pierwszym stróżem tej strażnicy”. Tak powstała Września, a swoją nazwę wzięła od wrzosów.

Najciekawsze zabytki Wrześni

Kościół farny

Najstarszy i najcenniejszym zbytkiem we Wrześni jest kościół farny pw. Wniebowzięcia NMP i św. Stanisława Biskupa i Męczennika, zbudowany w połowie XV wieku w stylu późnogotyckim, trójnawowy.

Września

Fara wrzesińska, źródło: www.muzeum.wrzesnia.pl

Kościół został spalony przez Szwedów w 1656 roku i odbudowany w 1672 roku. W latach 1792 – 1801 został przebudowany. Nadano mu wówczas barokowe wnętrze. Wewnątrz znajduje się ołtarz główny z obrazem Wniebowzięcia NMP z ok. 1640 roku. Ponadto znajdują się tu ołtarze z XVIII i XIX wieku, oraz obrazy z XIX i XX wieku. Warta obejrzenia jest rokokowa ambona.

Ratusz

Neogotycki budynek ratusza, przylegający do rynku, został zbudowany w latach 1909-10 w miejscu spalonego budynku poczty konnej.

Września

Ratusz, źródło: www.muzeum.wrzesnia.pl

Gmach posiada trzy kondygnacje, od północy dwa schodkowe ryzality z neogotyckimi blendami. Charakterystycznym elementem ratusza jest ośmioboczna, smukła wieżyczka z balkonem. Salę rady zdobią witraże.

Kościół pw. Świętego Krzyża na Lipówce.

Drewniany, jednonawowy kościółek o budowie zrębowej, został wzniesiony w 1641 roku dla ochrony źródła uznanego przez wiernych za cudowne. Wieżyczka została dobudowana w 1674 roku.

Września

Kościół na Lipówce, źródło: www.muzeum.wrzesnia.pl

Wewnątrz znajduje się ołtarz główny z obrazem, przedstawiającym ukrzyżowanie z 1641 roku. Po bokach znajdują się ołtarze św. Rocha i św. Rozalii z XVIII wieku.

Pałac na Opieszynie

Pałac powstał ok. 1870 roku dla hrabiego E. Ponińskiego w miejscu dawnego, barokowego dworu. Jest to budynek eklektyczny z przewagą elementów klasycyzujących. Posiada jedno piętro z trójbocznym ryzalitem na osi zwieńczonym attyką.

Września

Pałac na Opieszynie, źródło: www.muzeum.wrzesnia.pl

Wokół pałacu rozciąga się park w stylu angielskim, pierwotnie francuskim, założony w XVIII wieku.

Kościół pw. Świętego Ducha

Kościół, pierwotnie ewangelicki, został wzniesiony w latach 1894 – 1895 w stylu neogotyckim.

Września

Kościół Świętego Ducha, źródło: www.muzeum.wrzesnia.pl

Charakterystycznym elementem świątyni jest czterokondygnacyjna, smukła wieża, zwieńczona hełmem o charakterze iglicy. W prezbiterium i kruchcie występuje sklepienie krzyżowo-żebrowe.

Sąd Rejonowy

Ciekawym budynkiem jest gmach sądu rejonowego, zbudowany w 1906 roku w stylu renesansu gdańskiego.

Września

Sąd Rejonowy, źródło: www.muzeum.wrzesnia.pl

Budynek jest trójkondygnacyjny, nakryty wysokim dachem dwuspadowym z szerokimi wystawami dachowymi. Elewacja w partii czołowej oblicowana granitem. Czteroosiowe elewacja budynku wieńczą wysokie szczyty.

Oczywiście to tylko kilka z wielu ciekawych miejsc, jakie warte są zobaczenia we Wrześni. Zapraszam wszystkich do odwiedzania tego urokliwego miasteczka.

Września

Rynek, źródło: www.muzeum.wrzesnia.pl

Źródło:

Września. Katalog informacyjny

www.muzeum.wrzesnia.pl

www.wikipedia.org

 

autorem tekstu jest Maciej Brzeziński, www.poznanskiehistorie.blogspot.com

 

 

poniedziałek, 15 sierpnia 2011, farruca27
Tagi: września

Polecane wpisy

Komentarze
Gość: Konevka, *.internetdsl.tpnet.pl
2015/03/05 16:15:10
Poszukuję informacji historycznych na temat wsi Nowy Folwark, należący dzisiaj pod Wrześnię. Ciężko cokolwiek znaleźć. Pochodził z tej wsi mój dziadek, który podobno jako sierota wyjechał w latach 20. na Śląsk. Wie ktoś coś więcej na temat tego miejsca??
-
Gość: , *.multi.internet.cyfrowypolsat.pl
2018/02/19 22:45:22
Super.Wreszcie jest prawdziwa historia od początku powstania miasta.
Mój pradziad Radziński h.Poraj urodził się w tych okolicach.Zamierzam wybrać się na wycieczkę może tym razem zaświeci słońce.Piękna jest Wielkopolska.Pradziad z zaboru przeprowadził się w Lubelskie.Szukam korzeni.Pozdrawiam serdecznie.
Ale Wielkopolska

Wypromuj również swoją stronę