Odkrywamy Wielkopolskę
Blog > Komentarze do wpisu

Stawiszyn - najmniejsze obszarowo miasto Polski

Do Stawiszyna trafiłam przez przypadek, jadąc do Gołuchowa od strony Konina. Wjeżdżając do miasta, moją uwagę przykuły dwie kościelne wieże oraz niewielkie, parterowe, drewniane domy barwione na czarno. Zatrzymując się w Stawiszynie niewiele wiedziałam o tym mieście, nie znałam ani jego historii ani jego zabytków. Chciałam po prostu przyjrzeć się z bliska budynkom widzianym z drogi.

Miasto jednak zauroczyło mnie. Ma swój własny, niepowtarzalny charakter. Miasto za sprawą zabytkowej zabudowy, ciszy „przeniosło” mnie w czasie. Miałam wrażenie jakby czas zatrzymał się w XIX w.

Niestety zabytkowe budynki znajdują się w złym stanie technicznym. Wymagają one natychmiastowej renowacji. Brak działań ze strony władz lokalnych, instytucji zajmujących się ochroną zabytków może doprowadzić do ich całkowitego zniszczenia i utraty przez Stawiszyn swego dziedzictwa.

Wizyta w Stawiszynie spowodowała, że zainteresowałam się losami tego miasta. Poniżej przedstawiam kilka informacji, które udało mi się ustalić.

Dane geograficzne: 

Stawiszyn jest miastem położonym w województwie wielkopolskim, w powiecie kaliskim, nad rzeką Bawół. Położony jest przy drodze nr 25 łączącej Konin z Kaliszem, nie więcej niż 40 km od Konina.

Stawiszyn zajmuje powierzchnię 0,99 km2, co czyni go najmniejszym obszarowo miastem w Polsce. Według danych statystycznych na dzień 31.12.2009 roku miasto liczyło 1564 mieszkańców.

 Troszkę historii:

W 1291 r Stawiszyn otrzymał prawa miejskie. W dokumentach urzędowych pojawiła się wówczas po raz pierwszy nazwa miasta jako Stavissin lub Stavischin. Pierwotny dokument nadający prawa miejskie Stawiszynowi zaginął. W XV w. Władysław Jagiełło potwierdził prawa miejskie Stawiszyna oraz jego status jako miasta królewskiego.

W okresie średniowiecza, aż do czasów potopu szwedzkiego, Stawiszyn dynamicznie rozwijał się, stając się jednym z najbardziej znaczących miast Wielkopolski. Jego pozycję potwierdzał fakt, iż w 1458 r, na wyprawę malborską miasto wystawiło 15 wojów.

W czasach Kazimierza Wielkiego miasto zostało otoczono murami wraz z fosą, zbudowano również zamek królewski. Do czasów obecnych nie zachowały się jednak wspomniane budowle. Pozostałości murów obronnych wkomponowano w jeden z budynków mieszkalnych, natomiast pozostałością fosy jest dziś staw w okolicy starej remizy strażackiej. Na fundamentach zamku królewskiego zbudowano w XIX w zbór ewangelicki.

Za czasów Kazimierza Wielkiego zabudowa miejska otrzymała również swój charakterystyczny, zachowany w niezmienionej formie kształt. Stawiszyn jest miastem lokowanym według tzw. śląskiego schematu rozplanowania. Schemat ten charakteryzował się rozwidleniem szlaku na dwie równoległe ulice zbiegające się przy wylocie z miasta. Pomiędzy tymi głównymi ulicami umieszczony został czteroboczny rynek. Z narożników rynku poprowadzono dodatkowo 8 ulic, po dwie z każdego narożnika.

Rozwój miasta zakończył się w roku 1656 podczas najazdu Szwedów. W czasie tego najazdu Stawiszyn został poważnie zniszczony i nie zdołał już odbudować swej pierwotnej pozycji. W 1870 roku, z powodu wsparcia udzielonego powstańcom Powstania Styczniowego, władze carskie zastosowały wobec Stawiszyna represje polegające na pozbawieniu go praw miejskich. W 1919 roku Stawiszyn ponownie stał się miastem.

Stawiszyn od początków swego istnienia był miastem wielokulturowym. W Stawiszynie mieszkali zarówno katolicy, ewangelicy, niewielka grupa prawosławnych oraz Żydzi. Pod koniec XIX w. ludność pochodzenia żydowskiego przekroczyła 31% ludności miasta. W czasie II wojny światowej stawiszyńscy Żydzi zostali przewiezieni do Kalisza oraz do getta w Koźminku. Większość stawiszyńskich Żydów zginęła w 1942 roku w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem.

Po II wojnie światowej Stawiszyn opuścili ewangelicy.

Zabytki:

W Stawiszynie można podziwiać:

i) ratusz z XIX w., budynek dwukondygnacyjny, zbudowany na planie prostokąta. W ścianę ratusza wmurowano dwie tablice upamiętniające 660 i 700 rocznicę nadania praw miejskich.

ii) kościół św. Bartłomieja z XIV w., murowany gotycki, trzynawowy, ufundowany przez Kazimierza Wielkiego. Kościół częściowo został zniszczony w czasie potopu szwedzkiego oraz w 1706 roku, w czasie pożaru spowodowanego uderzeniem pioruna. Gruntowny remont zakończono dopiero w XIX w. Kościół został wówczas odbudowany w stylu noegotyckim. We wnętrzu kościoła znajduje się barokowy ołtarz główny.

Kościół św. Bartłomiejakościół św. Bartłomieja

 

iii) zbór ewangelicki z 1844 r., został zbudowany w miejscu dawnego zamku Kazimierza Wielkiego. Zbór wraz z przykościelnym cmentarzem, pastorówką i ogrodem został wpisany na listę zabytków architektury w lutym 2008 roku. Niestety zabytek znajduje się w fatalnym stanie i zagraża bezpieczeństwu pobliskich budynków. Najgorzej wygląda dach zboru (ogromna dziura przykryta folią) oraz wieża zegarowa. Na wieży można dostrzec duże pęknięcia, co grozi jej zawaleniem. Zbór nadal zachował swój oryginalny wystrój z cennymi XVIII wiecznymi organami. Dębowy ołtarz główny oraz ambona zostały przeniesione w lipcu 2010 roku do Kościoła św. Trójcy w Wodzisławiu Śląskim. Pod względem administracyjnym zbór obecnie należy do parafii ewangelickiej w Kaliszu.

W 2008 roku konserwator zabytków wydał nakaz o konieczności wykonania natychmiastowych prac zabezpieczających. Ani władze miasta ani parafia ewangelicka w Kaliszu nie rozpoczęli prac renowacyjnych. Prace zabezpieczające zakończyły się ogrodzeniem zboru i zmontowaniem daszka chroniącego pobliskie budynku przed spadającymi z wieży zegarowej dachówkami i cegłami. Zamknięto również ulicę w okolicy zboru.

W ostatnich latach pojawiło się kilka koncepcji ratowania zboru i jego oryginalnego, cennego wnętrza. Jedna z nich przewidywała przeznaczenie zboru na działalność kulturową i jego administrowanie przez specjalnie do tego celu powołaną fundację.

Rada Miasta Stawiszyna w 2008 roku przyjęła lokalny program rewitalizacji miasta na lata 2008 – 2013. W programie tym przewidziano przeprowadzenie remontu zboru wraz z cmentarzem ewangelickim. Przewidywane koszty określono na ponad 2 mln zł. Prace renowacyjne miały rozpocząć się w 2008 roku i zakończyć w 2010.

Odwiedziłam Stawiszyn we wrześniu 2010 roku. Żadne prace remontowe nie zostały nawet rozpoczęte.

zbór ewangelickizbór ewangelickizbór ewangelicki

 

iv) układ miejski zachowany w prawie niezmienionym kształcie od czasów średniowiecza wraz z charakterystycznymi drewnianymi i murowanymi zabudowaniami parterowymi z XIX. Budynki murowane zwracają uwagę obniżonym progiem w stosunku do poziomu ulicy. Niektóre budynku wymagają natychmiastowej renowacji. Ich remont przewiduje również uchwalony w 2008 roku lokalny program rewitalizacji miasta na lata 2008 – 2013. Remont zabudowy miejskiej miał zostać przeprowadzony do końca 2010 roku. Podobnie jak w przypadku zboru ewangelickiego, we wrześniu 2010 roku prace remontowe nie zostały nawet rozpoczęte.

układ miejskibudyek XIX wbudynek XIX wpanorama z dwoma wieżami

 

v) kapliczka o. Bolesława Gwidon Jaśniewicza w parku miejskim, w miejscu, w którym w XIII w. znajdował się Klasztor Zakonu Kanoników Regularnych od Świętego Ducha. Ojciec Bolesław Jaśniewicz zmarł w Stawiszynie w 1710 roku. Znany był z licznych cudów uzdrowienia oraz faktu, iż przewiózł z Rzymu wpisy i odpisy aktów Zakonu Kanoników od Świętego Krzyża. Dokumenty te znajdują się dziś w Stawiszynie. W 1992 roku w parku prowadzono prace archeologiczne. W czasie tych prac odnaleziono zbiorowy grób zakonników, ich szczątki pochowano w kaplicy Kościoła św. Bartłomieja.

 

Warto więc zatrzymać się w Stawiszynie. Na poznanie miasta wystarczą 2-3 godziny. W mieście tym nie można się jednak spieszyć. Należy poczuć jego charakterystyczna atmosferę.

Stawiszyn zrobił na mnie ogromne wrażenie, również jako przykład braku troski władz o pamiątki przeszłości i braku pomysłu na komercyjne wykorzystanie zabytków.

Mam tylko nadzieję, że podjęte zostaną prace zabezpieczające oryginalną architekturę miasta przed jej zniszczeniem zanim będzie na to za późno.

poniedziałek, 03 stycznia 2011, farruca27

Komentarze
Gość: emeryt, dhf182.neoplus.adsl.tpnet.pl
2011/01/15 18:11:17
Świetny pomysł informowania o najbliższych nam terenach ich zabytkach i tradycji oraz dniu obecnym . Po przeczytaniu notki o Stawiszynie , pojechałem do tego miasteczka.
Jestem podobnie jak autor zauroczony miejscowością .
Mam pytanie czy administratorzy strony zechcą publikować informacje o Wielkopolsce innych autorów .
-
2011/01/15 19:58:05
Dzięki za pozytywy wpis i cieszy mnie fakt, że notka zainteresowała Cię do odwiedzin Stawiszyna.
Zapraszam do współpracy. Chętnie opublikuję przygotowane przez Ciebie i innych czytelników notki o ciekawych miejscach i ciekawostkach kuluralnych naszego regionu. W linkach znajduje się mój adres mailowy, na który można przesłać notki do publikacji. Publikując notki zapewniam pełne poszanowanie praw autorskich do przesłanego tekstu.
-
Gość: Snajper88, eth240.neoplus.adsl.tpnet.pl
2011/02/03 17:27:10
Dla tych co interesują się taką historią, i którzy wybierają się do Stawiszyna po przeczytaniu tego artykułu, polecam jeszcze odwiedzić cmentarz we wsi obok (Zbiersk, od Stawiszyna drogą 25 w stronę Konina, zaraz przy drodze). Jest tam "kaplica cmentarna w stylu mauretańskim z roku 1730 ufundowaną przez rodzinę Korzuchowskich. Jest ona jedną z dwu tego typu budowli w Polsce. Niestety kaplica ta nie jest wpisana do rejestru zabytków przez co nie można było zapobiec barbarzyńskiej przebudowie kopuły.
Do zabytków należy także kościół drewniany z XV wieku." - wikipedia
-
Gość: Jasiek, d091098.adsl.hansenet.de
2011/02/03 18:18:14
Nie mam nic do autora ale informacja ze miasto Stawiszyn ma obszar 0,99 ha uwazam za kpine w publikacji tego rodzaju. Moze od razu napisac ze to jest najmniejsze miasto na swiecie? Obszar 0,99 km jest prawidlowy. Nie pisze na polskiej klawiaturze i dlatego brak ogonkow i kropek przy niektorych wyrazach. Sooory
-
Gość: Mateusz, 212.160.172.7*
2011/02/03 18:31:54
W artykule jest błędnie podana powierzchnia. winno być 0,99 km^2. 0,99 ha to kwadrat o boku 99*100 metrów więc nie wiem czy tereny kościoła by sie na tym zmieściły:)
-
2011/02/03 19:00:49
Oczywiście, że jest błąd - powierzchnia to niecałe 100 ha. Dziękuję za zwrócenie uwagi. Informacja została skorygowana.
Do Zbierska z pewnością pojadę. Takie perełki jak najbardziej mnie interesują.
Ale Wielkopolska

Wypromuj również swoją stronę