Ale Wielkopolska

W południowej części Cytadeli (dawny Fort Winiary) na zboczu, znajduje się Cmentarz Garnizonowy. Cytadela to jeden z największych cmentarzy wojskowych w Wielkopolsce. W 1491 mogiłach spoczywa tu 1521 osób, a powierzchnia cmentarza wynosi 2,5 hektara. Cały teren podzielony jest na 9 kwater. Współczesny cmentarz zajmuje m.in. obszar cmentarza garnizonowego sprzed II wojny światowej.

Najstarsze groby to mogiły powstańców wielkopolskich i styczniowych oraz ofiar wojny polsko-bolszewickiej. Tutaj po raz pierwszy polskie pochówki sąsiadowały z mogiłami niemieckimi. W 1919 roku utworzono też odrębną kwaterę dla lotników polskich. Z czasem cmentarz rozrastał się coraz bardziej. Opiekę nad nimi powierzono powstałej w 1926 roku parafii wojskowej pod wezwaniem świętego Józefa Oblubieńca (obecnie kościół oo. Karmelitów Bosych).

Na starym cmentarzu garnizonowym (przedwojennym) istniał podział na klasy przy wybieraniu miejsca wiecznego spoczynku. Osoby o najwyższym prestiżu, najbardziej zasłużone, grzebano na dole stoku, a najwyżej chowano samobójców i odstępców od wiary. Nie było to jednak regułą. Na nowym cmentarzu garnizonowym, takie zasady już nie obowiązywały. W 1945 roku przez cmentarz przeszło główne radzieckie natarcie i większość nagrobków została zniszczona. Spalone zostały też księgi cmentarne. Po wojnie parafia wojskowa przestała istnieć, a rolę kościoła garnizonowego przejął dawny kościół ewangelicki przy ul. Szamarzewskiego.

Inwentaryzację cmentarza przeprowadzono dopiero w 1967 roku. W 1975 roku zdecydowano o uporządkowaniu terenu nekropolii. Przeprowadzono rewaloryzację cmentarza, ustawiono nowe nagrobki (wykonano je ze sztucznego kamienia w formie krzyża z czarnym napisem i orłem). W latach 80-tych podzielono cmentarz na 9 części (kwater). W 2008 roku przeprowadzono kolejną renowację cmentarza - oczyszczono i zakonserwowano stele nagrobne, odrestaurowano zniszczone zabytkowe nagrobki. Dziś znajdują się tutaj: dawny Cmentarz parafialny św. Wojciecha, Cmentarz Garnizonowy, wojenny Cmentarz Bohaterów Radzieckich, wojenny Cmentarz Wspólnoty Brytyjskiej, Cmentarz Bohaterów Polskich oraz pozostałości dawnego cmentarza starogarnizonowego, niemieckiego Cmentarza Honorowego, a także Cmentarz Prawosławny i kwatery żołnierzy niemieckich. Znajdują się tutaj też groby i pomniki żołnierzy napoleońskich, żołnierzy z czasów I wojny światowej, harcerzy i ofiar poznańskiego czerwca 1956 roku.

Na Cmentarzu Garnizonowym znajdują się mogiły m.in. powstańców styczniowych i wielkopolskich, żołnierzy z wojny polsko-bolszewickiej, generałów, kawalerów Virtuti Militari. Spoczywają tu także ofiary terroru hitlerowskiego i sowieckiego. Na cmentarzu znajdują się również zbiorowe mogiły z pomnikami nagrobnymi jeńców rosyjskich i francuskich. Cmentarz Wspólnoty Brytyjskiej jest natomiast miejscem spoczynku m.in. 48 uczestników tzw. Wielkiej Ucieczki, wśród których byli Polacy.